Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Altyapı ve Kentsel Dönüşüm Hizmetleri Genel Müdürlüğü’nün Kentsel Dönüşüm Strateji Belgesi Hazırlanması talimatları çerçevesinde 6306, 5393 ve 5366 sayılı Kanunlar kapsamında Trabzon Büyükşehir Belediyesi tarafından Trabzon İli Sürmene İlçesi “Kentsel Dönüşüm Strateji Belgesi” hazırlanmasına karar verilmiştir.
Proje alanında kentsel dönüşüm müdahale/eylem alanlarının tespiti, tespiti yapılan alanlarda yaşayan mahallelilere sağlıklı ve güvenli bir alan oluşturulması ve tip alanlarda yapılacak uygulamalarda yöntem ve araçların belirlenmesini içeren detaylı bir çalışma yapılması amaçlanmaktadır.
Kentsel Dönüşüm Strateji Belgesi Hazırlanmasına İlişkin İlke ve Esaslara göre Kentsel Dönüşüm Strateji Belgesi: “Büyükşehir belediyeleri, il ve/veya ilçe belediyeleri ile İl Özel İdareleri’nin yetki sınırları dahilindeki yerleşim bütününde gerçekleştirecekleri kentsel dönüşüm uygulamalarına ilişkin ana kararlar içeren, üst ölçekli planlarla ilişkili, alan esaslı dönüşüme öncelik vererek ilgili yerleşmeye dönüşüm uygulamaları açısından bütüncül yaklaşım getiren ve uygun ölçekteki haritalar üzerinde dönüşüm stratejilerini yansıtacak kavramsal çalışmaları belli bir program dâhilinde ortaya koyan il ve ilçe düzeyinde hazırlanan kentsel dönüşüme yönelik yol haritası niteliğinde belge” olarak tanımlanmıştır.
Bu kapsamda yapılacak olan çalışma; Trabzon İli, Sürmene İlçesi Plan Onama Sınırları içinde kalan ilçe merkezlerinin zemin durumu veya üzerindeki yapılaşma nedeniyle risk teşkil eden bölgelerin tespitinin yapıldığı, bu kapsamda kısa, orta ve uzun vadede yapılacak işlere ait eylemlerin, etaplamaların ve yol haritasının belirlendiği, yerleşme sınırları içerisinde veya yakın çevresinde yeni yerleşim alanı olarak kullanılabilecek rezerv yapı alanlarının tespit edildiği ve uzun vadeli dönüşüm modellemeleri ve finansal modelinin ortaya konularak yöntem ve metotlarının belirlendiği plan çerçevesinde Sürmene İlçesi Kentsel Dönüşüm Strateji Belgelerinin hazırlanmasını kapsamaktadır.
Kentsel Dönüşüm Strateji Belgesi kapsamında; öngörülen faaliyetlere yön veren vizyonun, temel ilkelerin ve önceliklerin belirlendiği, belirlenen vizyon ve temel ilkeler çerçevesinde stratejik planlama yaklaşımının ortaya konduğu (proje alanına ilişkin stratejik amaç, hedef ve eylemler/faaliyetler/projelerin belirlenmesi), alana ilişkin amaç, hedef ve stratejiler doğrultusunda belirlenen planlama eylemlerinin/faaliyetlerin/projelerin gerçekleşeceği mekanların belirlenerek alan kullanım kararlarının verildiği “Kentsel Dönüşüm Strateji Belgesi” hazırlanmasıdır.
Stratejik Kentsel Dönüşüm Modeli
Vizyon ve temel ilkeler çerçevesinde belirlenen amaç ve hedefler doğrultusunda afet zararlarının azaltılmasını amaçlayan ve yer bilimsel etütlere dayanan afete duyarlı planlama yaklaşımı benimsenerek, alanda olası bir afet durumunda oluşacak zararların en aza indirilmesine, kentsel yaşam kalitesinin arttırılmasına, alanda yer alacak kullanımlara ve öncelikli alanlarda dönüşümün kısa sürede hayata geçirilebilmesine yönelik stratejiler belirlenmiştir.
Diğer ifadeyle, analiz çalışmaları sonunda elde edilen veriler dikkate alınarak fiziki ve sosyo-ekonomik sorunların giderilmesi, afet risklerinin ortadan kaldırılması veya en aza indirilmesi, tespit edilen değerlerin koruma ve geliştirme olanaklarının değerlendirilmesine yönelik stratejiler belirlenmiştir.
Kentsel Dönüşüm Strateji Belgesi, ilgili kurum ve kuruluşların görev ve yetkileri çerçevesinde dönüşüm projelerinin uygulanma aşamasında nasıl ve ne şekilde yer alacaklarına ilişkin görev ve tanımlar ile çalışma programlarının yapılmasını; kısa, orta ve uzun vadede gerçekleştirilecek eylemlere ait faaliyet ve projeleri içeren planlama eylemlerinin belirlenmesini ve tanımlanmasını; alanın uygulama önceliklerinin belirlenerek etaplama yapılmasını ve dönüşüm alanlarına ilişkin uygulama yöntem ve esaslarının ortaya konulmasını içerir.
Strateji Belgesinin kentsel dönüşüm alanlarının belirlenmesi ve önceliklendirilmesine ilişkin bilimsel bir yöntem modelini ortaya koyması ve kentsel dönüşümün sosyal etkisi üzerine sosyal bir değerlendirmeyi içermektedir. Bu planlama çalışmasının özgün taraflarını oluşturmaktadır. Özellikle kentsel dönüşüm alanlarının belirlenmesinde Çok Kriterli Karar Destek Sistemleri ve Coğrafi Bilgi Sistemleri entegre edilerek katılımcı, dinamik ve bütünleşik bir model üretilmesi amaçlanmıştır. Gerek modelin geliştirilmesinde gerekse KDSB’nin hazırlanmasında alanında uzman üç akademik danışmandan destek alınmıştır. KDSB’nin bir diğer özgün tarafı da kentsel dönüşüm alanlarının belirlenmesinde anket çalışmaları, kentsel dönüşüm alanlarının önceliklendirilmesinde ise derinlemesine görüşmeler yapılmıştır.
Gerek anket çalışmalarında gerekse derinlemesine görüşmelerde sosyal yapıya yönelik sorular planlama ekibinde yer alan sosyolog tarafından hazırlanmış ve yorumlanmıştır. Bu bağlamda bu strateji belgesi gerek kentsel dönüşüm alanlarının belirlenmesi, önceliklendirilmesi ve ön fizibilite çalışmalarında özgünlükler ve yenilikler içermektedir. Bu kapsamda hazırlanacak kentsel dönüşüm strateji belgesi, çeşitli harita, plan, tasarım, grafik, gösterim, rapor ve benzeri dokümanlardan oluşacaktır.
Kentsel Dönüşüm Strateji Belgesi sürecinde, dönüşümün yalnızca fiziksel bir yenileme değil, aynı zamanda planlama, finansman ve yönetişim boyutlarını da kapsayan çok katmanlı bir süreç olduğunu göstermektedir. Süreç, öncelikle giriş aşaması ile başlamakta; bu noktada dönüşümün gerekçeleri, amaçları ve kapsamı ortaya konularak hangi ihtiyaçlara cevap verileceği netleştirilmektedir. Ardından gelen kavramsal çerçeve aşamasında, sürece yön verecek temel ilkeler, politikalar ve prensipler belirlenmekte, böylelikle dönüşümün hangi değerler üzerinden inşa edileceği tanımlanmaktadır. Bu çerçeveyi destekleyen en önemli adım ise kent bütünü analizidir. Bu aşamada, yalnızca dönüşüm alanı değil, kentin tamamı sosyal, mekânsal, ekonomik ve çevresel boyutlarıyla incelenmekte; elde edilen bulgular, kararların daha bütüncül ve sürdürülebilir olmasını sağlamaktadır.
Elde edilen analizler sonucunda önceliklendirme aşamasına geçilmekte; risk durumu, yapı stokunun niteliği, altyapı sorunları ve sosyal ihtiyaçlar dikkate alınarak hangi alanların öncelikli müdahale gerektirdiği belirlenmektedir. Bu aşama, kaynakların etkin kullanımı açısından kritik bir rol oynamaktadır. Sürecin yasal zeminini ise yasal dayanak oluşturmaktadır. Ulusal ve yerel mevzuata uygun şekilde belirlenen bu çerçeve, dönüşümün hukuki açıdan güvenilir ve uygulanabilir olmasını sağlamaktadır. Bu temelin ardından gelen finans yöntemi aşaması, hak sahipleri, yatırımcılar ve kamu kurumları arasında dengeli bir paylaşım modeli geliştirerek sürecin mali sürdürülebilirliğini güvence altına almaktadır.
Bir diğer önemli adım olan takvim, dönüşüm uygulamaları için belirlenen eylemlerin hangi aşamada, hangi zaman diliminde (kısa, orta, uzun vade) gerçekleştirileceğini planlayarak hem öngörülebilirlik hem de şeffaflık sağlamaktadır. Nihai aşama olan tasarım ise kentsel dönüşümün mekânsal ürününü ortaya koymakta; yeni yapılaşma modeli, sosyal ve teknik altyapı düzenlemeleri, kentsel yaşam kalitesini artıracak mekânsal çözümler bu aşamada somutlaştırılmaktadır.
Tüm bu aşamalar bir arada değerlendirildiğinde, diyagram kentsel dönüşüm sürecini analitik, sistematik ve katılımcı bir mantıkla ele almakta; yalnızca bugüne değil, geleceğe dönük sürdürülebilir bir vizyon geliştirilmesine de katkı sunmaktadır. Ayrıca kentsel dönüşüm sürecini yalnızca bir proje ya da uygulama olarak değil, uzun vadeli ve çok aktörlü bir stratejik planlama çerçevesi içinde ele almaktadır.
